Օրերս Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը հայտնեց, որ Հայաստանը կարող է Եվրամիության անդամակցության հայտ ներկայացնել մեկ ամսվա ընթացքում։ Այս հայտարարությունը կարևոր շրջադարձ է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության վեկտորում, որն ավանդաբար բալանսավորվել է Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների և Արևմտյան ուղղությամբ ձգտումների միջև։ Նման քայլը ոչ միայն խորհրդանշական է, այլև կարող է հիմք հանդիսանալ ամբողջ տարածաշրջանում ուժերի վերադասավորման։
Հայաստանի և ԵՄ-ի հարաբերությունները սկիզբ են առել 1990-ականներից, սակայն գործակցությունն ամրապնդվել է հատկապես վերջին տասնամյակում։ 2017թ. ստորագրվեց «Հայաստան-ԵՄ համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը» (ՀԸԳՀ), որը շոշափում է համարյա բոլոր ոլորտները՝ կառավարումից մինչև տնտեսական ինտեգրում։ ԵԱՏՄ անդամակցությունը ժամանակին խոչընդոտեց ասոցացման համաձայնագրի ստորագրմանը, բայց ՀԸԳՀ-ն դարձավ փոխզիջումային տարբերակ։
Վերջին ամիսներին նկատելի է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության զգալի շրջադարձ դեպի Արևմուտք, ինչը պայմանավորված է անվտանգության ոլորտում ՌԴ-ի դերի նվազեցմամբ։
ԵՄ-ին միանալու գործընթացը բազմաստիճան և երկարատև է։ Հայտ ներկայացնելը միայն առաջին քայլն է։
Գլխավոր փուլերն են՝
1. Հայտի ներկայացում՝ պաշտոնական դիմում ԵՄ խորհրդին։
2. ԵՄ-ի կողմից թեկնածուի կարգավիճակի շնորհում։
3. Բանակցային փուլ՝ մի քանի տարի տևող գործընթաց, որի ընթացքում երկիրը պետք է համապատասխանեցնել ԵՄ օրենսդրությանը։
4. Իրական անդամակցություն՝ եթե բոլոր անդամները հաստատում են նոր անդամի ընդունումը։
Նախադեպերը ցույց են տալիս, որ այս գործընթացը կարող է տևել 10 և ավելի տարի (օր.՝ Ալբանիա, Մակեդոնիա, Սերբիա)։
Ինչու է այժմ Հայաստանը դիտարկում այդ հնարավորությունը
2020-ից հետո և հատկապես 2023թ. սեպտեմբերյան ԼՂ իրադարձություններից հետո, ՌԴ-ն փաստացի չապահովեց Հայաստանի անվտանգությունը։ Սա թուլացրեց վստահությունը ՀԱՊԿ-ի և ԵԱՏՄ-ի նկատմամբ։ Հայաստանը սկսեց խորացնել հարաբերությունները եվրոպական առաջատար երկրների և ԵՄ կառույցների հետ։
Պաշտոնական Երևանը սկսել է վարել ինքնիշխան և բազմակողմանի դիվանագիտություն։
ԵՄ անդամակցությունը ենթադրում է նաև տնտեսական կայունություն, ներդրումային ներհոսք և օրենսդրական բարեփոխումների խթանում։ Հայաստանի տնտեսությունը ներկայումս բավականին ինտեգրված է ռուսական շուկայի հետ, սակայն դիվերսիֆիկացման անհրաժեշտությունն ակնհայտ է։
Ի՞նչ մարտահրավերներ կարող են ծագել
ՌԴ-ն ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի առանցքային մասնակիցն է և Հայաստանի տնտեսության մեջ դեռ ազդեցություն ունի։ ԵՄ-ին անդամակցության հայտը կարող է ընկալվել որպես ռազմավարական հեռացում, որը կարող է բարդ հետևանքներ ունենալ՝
• Գազի և էներգետիկայի ոլորտում ճնշում,
• Տնտեսական սահմանափակումներ,
• Քաղաքական և տեղեկատվական հակաքարոզչություն։
ԵՄ-ն զգուշավոր է նոր անդամների նկատմամբ՝ հաշվի առնելով ներքին խնդիրներն ու արևելյան ընդլայնման բարդությունները։ Այնուամենայնիվ, Ուկրաինայի և Մոլդովայի դեպքերը ցույց տվեցին, որ ԵՄ-ն պատրաստ է ռազմավարական որոշումներ կայացնել, եթե թեկնածու երկիրը շարժվում է բարեփոխումների ճանապարհով։
ԵՄ անդամակցության համար անհրաժեշտ են խորը դատական, տնտեսական, կառավարման և հակակոռուպցիոն բարեփոխումներ։ Հայաստանի իրավական համակարգը, ինստիտուցիոնալ կայունությունը և մարդու իրավունքների պաշտպանությունը դեռ զգալիորեն բարելավման կարիք ունեն։
ՀՀ-ի կողմից ԵՄ անդամակցության հայտ ներկայացնելը կարող է դառնալ պատմական քայլ, որը կհաստատի երկրի կուրսի փոփոխությունը դեպի արևմտյան ինստիտուտներ և արժեքներ։ Սա բարձրացնում է միջազգային ուշադրությունը Հայաստանի վրա և կարող է ապահովել արտաքին քաղաքական այլընտրանքներ։ Սակայն հայտի ներկայացումը դեռ չի երաշխավորում արագ անդամակցություն. այն կլինի երկարատև, բարդ և հաճախ քաղաքական դիմակայությամբ ուղեկցվող գործընթաց։
Այժմ որոշում կայացնելու համար կարևոր է ապահովել ազգային կոնսենսուս, իսկ միջազգային մակարդակում՝ ճիշտ հաղորդակցություն թե՛ ԵՄ, թե՛ ԵԱՏՄ կողմերի հետ:
Մկրտիչ Իսրայելյան
Բաժանորդագրվեք Zarkerak.am-ի տելեգրամ ալիքին։
