1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Հայաստանի Ազգային ժողովում իրականացված ահաբեկությունը պարզապես մարդկային ողբերգություն կամ պետական բարձրագույն մարմնի դեմ զինված հարձակում չէր։ Դա ծանրագույն հարված էր Հայաստանի պետականությանը, քաղաքական համակարգին և երկրի զարգացման հեռանկարին։ Այդ օրը գնդակահարվեցին ոչ միայն պետական բարձրաստիճան գործիչներ, այլև անկախ Հայաստանի քաղաքական կյանքի մի ամբողջ առանցքային շերտ՝ իր փորձով, ազդեցությամբ և երկրի ապագայի վերաբերյալ պատկերացումներով։
Ահաբեկության հետևանքով սպանվեցին Ազգային ժողովի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը, վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը, ԱԺ փոխնախագահներ, պատգամավորներ ու պետական պաշտոնյաներ։ Երկիրը մի քանի ժամում հայտնվեց խորագույն ցնցման մեջ, իսկ հասարակությունը կանգնեց մի հարցի առաջ՝ ինչպե՞ս կարող էր պետական իշխանության կենտրոնում տեղի ունենալ նման հարձակում, և ի՞նչ հետևանքներ էր այն ունենալու Հայաստանի ապագայի համար։
Հոկտեմբերի 27-ը փոխեց Հայաստանի քաղաքական պատմության ընթացքը։
Վազգեն Սարգսյանն ու Կարեն Դեմիրճյանը, չնայած տարբեր քաղաքական կենսագրություններին, ներկայացնում էին պետական կառավարման մեջ ձևավորված ազդեցիկ կենտրոն, որի շուրջ համախմբվել էին քաղաքական և տնտեսական զարգացման որոշակի սպասումներ։ Նրանց գործակցությունը շատերի համար հույս էր, որ Հայաստանը կարող է դուրս գալ ներքաղաքական հակադրությունների շրջապտույտից և ձևավորել ավելի կայուն կառավարման համակարգ։
Նրանց սպանությամբ այդ քաղաքական հավասարակշռությունը փլուզվեց։ Պետությունը կորցրեց առանցքային առաջնորդների, իսկ քաղաքական դաշտում առաջացած վակումը փոխեց ուժերի հարաբերակցությունը։ Երկրի հետագա զարգացումը, իհարկե, պայմանավորված էր բազմաթիվ ներքին ու արտաքին գործոններով, սակայն դժվար է թերագնահատել այն ազդեցությունը, որն ունեցավ այդ օրվա ողբերգությունը Հայաստանի քաղաքական համակարգի վրա։
Հոկտեմբերի 27-ի հետևանքները միայն անմիջական իշխանափոխության կամ քաղաքական գործիչների կորստի մեջ չէին։ Դրանք առնչվում էին պետական ինստիտուտների նկատմամբ վստահությանը, քաղաքական պատասխանատվությանը և հասարակության՝ սեփական պետության անվտանգության վերաբերյալ պատկերացումներին։
Ահաբեկության ամենածանր հետևանքներից մեկը հասարակական վստահության խոր ճգնաժամն էր։
Երբ երկրի խորհրդարանում, այն վայրում, որտեղ պետք է ձևավորվեն օրենքները և ներկայացված լինի ժողովրդի կամքը, զինված մարդիկ սպանում են պետական ղեկավարներին ու պատգամավորներին, հարվածի տակ է հայտնվում ոչ միայն անվտանգությունը, այլև պետական ինստիտուտների անխոցելիության մասին պատկերացումը։ Հասարակությունը սկսում է հարցնել՝ որքանո՞վ է պաշտպանված պետությունը, որքանո՞վ են արդյունավետ նրա անվտանգության կառույցները, և արդյո՞ք հնարավոր է լիարժեք բացահայտել նման հանցագործության բոլոր հանգամանքները։
Այս հարցերը տարիներ անց էլ չեն կորցրել իրենց նշանակությունը։ Հոկտեմբերի 27-ի մասին հանրային հիշողությունը պահպանվում է ոչ միայն զոհերի հիշատակով, այլև կատարվածի քաղաքական ու պետական հետևանքները հասկանալու անհրաժեշտությամբ։ Այդ ողբերգության ամբողջական պատմական գնահատականը պահանջում է փաստերի հստակ տարանջատում ենթադրություններից, պատասխանատու քննություն և հանրային վստահություն վայելող բացատրություններ։
Հոկտեմբերի 27-ը նաև հիշեցում է, թե որքան վտանգավոր կարող է լինել քաղաքական համակարգի անձակենտրոնությունը։ Երբ պետության կայունությունը մեծապես կախված է մի քանի ազդեցիկ գործիչներից, նրանց կորուստը կարող է ստեղծել այնպիսի ճգնաժամ, որի հետևանքները երկար տարիներ ազդեն երկրի կառավարման և զարգացման վրա։ Ուժեղ պետությունը պետք է կարողանա դիմակայել նույնիսկ ամենածանր հարվածներին՝ շնորհիվ ամուր ինստիտուտների, իրավունքի գերակայության և իշխանության շարունակականության։
Այսօր՝ 27 տարի անց, հոկտեմբերի 27-ը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես ողբերգական տարեթիվ, այլև որպես պետականության համար կարևոր դաս։ Պետականությունը միայն սահմանները, բանակը կամ պետական շենքերը չեն։ Այն նաև քաղաքական մշակույթն է, ինստիտուտների կայունությունը, հասարակության վստահությունը և այն համոզմունքը, որ իշխանության փոփոխությունը պետք է տեղի ունենա բացառապես սահմանադրական ու ժողովրդավարական ճանապարհով։
1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Հայաստանի վրա հասցված հարվածը հնարավոր չէր սահմանափակել միայն այդ օրվա իրադարձություններով։ Այն փոխեց քաղաքական միջավայրը, խաթարեց ձևավորված հավասարակշռությունը և խոր հետք թողեց հասարակական գիտակցության մեջ։ Սակայն պատմական հիշողությունը պետք է ոչ միայն ցավի ու կորստի արտահայտություն լինի, այլև պետության ամրապնդման հիմք։
Հոկտեմբերի 27-ի զոհերի հիշատակը հարգելու լավագույն ճանապարհը ուժեղ, հաշվետու և պաշտպանված պետություն կառուցելն է՝ մի պետություն, որտեղ քաղաքական հակասությունները չեն վերածվում բռնության, պետական ինստիտուտները չեն կախված առանձին անձանցից, իսկ ազգային ողբերգությունները չեն դառնում անպատասխան հարցերի ու հասարակական անվստահության մշտական աղբյուր։
Հոկտեմբերի 27-ը Հայաստանի պատմության վերքն է, բայց նաև նախազգուշացում՝ պետականության ամրությունը երբեք չի կարելի համարել ինքնաբերաբար ապահովված։ Այն պետք է ամեն օր պաշտպանել՝ օրենքով, պատասխանատվությամբ, ինստիտուտներով և հասարակական համերաշխությամբ։
Մկրտիչ Իսրայելյան
Բաժանորդագրվեք Zarkerak.am-ի տելեգրամ ալիքին։
