Հայաստանի և Ադրբեջանի խաղաղության գործընթացը մտնում է կոնկրետ պայմանավորվածությունների փուլ։ Նիկոլ Փաշինյանը հոկտեմբերի 14-ի տեսաուղերձում ներկայացրել է Հայաստանի նախընտրելի տարբերակը՝ երկու երկրներից ոչ մեկը չպետք է ունենա մյուսի տարածքում անկլավներ կամ էքսկլավներ, իսկ հարցը պետք է լուծվի համարժեք տարածքների փոխանակմամբ։ Նա նորից կարևորել է Հայաստանի 29 743 քառակուսի կիլոմետր տարածքը, Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիման վրա սահմանազատումը և բոլոր հաղորդակցությունների բաց լինելը։
Սա կարևոր քաղաքական ուղերձ է։ Երևանը ոչ միայն առաջարկում է լուծել անկլավների խնդիրը, այլև հստակեցնում է իր նախընտրած սկզբունքը։ Սակայն դրա իրական նշանակությունը կախված կլինի Բաքվի արձագանքից և առաջադրվող պայմաններից։
Անկլավների հարցը վերաբերում է ոչ միայն տարածքների պատկանելությանը, այլև սահմանների անվտանգությանը, ճանապարհների հասանելիությանը և պետական ինքնիշխանությանը։ Հավասար չափի տարածքները պարտադիր չէ, որ ունենան հավասար ռազմավարական արժեք։ Կարևոր են դրանց աշխարհագրական դիրքը, ենթակառուցվածքները և անվտանգության նշանակությունը։
Ուստի Հայաստանի նպատակը պետք է լինի ոչ միայն քարտեզի վրա խնդիրը վերացնելը, այլև բացառել նոր ռիսկերի առաջացումը։
Փաշինյանի առաջարկի կարևոր բաղադրիչը տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացումն է։ Հայաստանը շահագրգռված է ճանապարհների և տնտեսական կապերի զարգացմամբ, սակայն դրանք պետք է գործեն պետությունների ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և իրավազորության պահպանմամբ։
Խոսքը նաև այնպիսի կապերի մասին է, որոնք Հայաստանի և Ադրբեջանի տարբեր հատվածները կկապեն միմյանց տարածքով՝ ոչ միայն TRIPP նախագծի շրջանակում։
Հաղորդակցությունները չպետք է դառնան ճնշման գործիք։ Անկլավների հարցի լուծումը պետք է ուղեկցվի հստակ իրավական և անվտանգության երաշխիքներով, հակառակ դեպքում այն կարող է նոր հակասությունների աղբյուր դառնալ։
Ինչպե՞ս կարող է արձագանքել Բաքուն։
Ադրբեջանի արձագանքը դեռ կանխատեսելի չէ, սակայն հնարավոր են մի քանի սցենարներ։
Բաքուն կարող է ընդունել անկլավների փոխանակման ընդհանուր սկզբունքը, բայց վիճարկել կոնկրետ տարածքների պատկանելությունը կամ փոխանակման պայմանները՝ հղում անելով իր պատմական և իրավական փաստարկներին։
Մյուս տարբերակն այն է, որ Բաքուն կարող է միակողմանի պահանջներ ներկայացնել։
Հնարավոր է նաև, որ Բաքուն փորձի անկլավների հարցը կապել սահմանազատման կամ հաղորդակցությունների բացման հետ։
Հետևաբար Հայաստանի համար կարևոր կլինի, որ ցանկացած պայմանավորվածություն ունենա հստակ իրավական հիմք և ամրագրված փոխադարձ պարտավորություններ։
Անկլավների փոխանակումը կարող է դառնալ խաղաղության կարևոր բաղադրիչ, եթե հիմնված լինի փոխադարձության, իրավական հստակության և անվտանգության երաշխիքների վրա։ Հայաստանի համար առաջնայինը պետք է լինի ոչ թե պարզապես տարածքային հարցի փակումը, այլ ինքնիշխանության պահպանումը, անվտանգ հաղորդակցությունների ապահովումն ու երկարաժամկետ պետական շահերի պաշտպանությունը։
Խաղաղության իրական արժեքը չափվում է ոչ թե քարտեզի վրա կատարված փոփոխություններով, այլ նրանով, թե որքան անվտանգ և կայուն ապագա է այն ապահովում Հայաստանի համար։ Անկլավների հարցում փոխադարձ համաձայնությունը կարող է նպաստել այդ նպատակին, բայց միայն այն դեպքում, երբ այն չի ստեղծի նոր խոցելիություններ և չի վերածվի միակողմանի զիջումների մեխանիզմի։
Մկրտիչ Իսրայելյան
Բաժանորդագրվեք Zarkerak.am-ի տելեգրամ ալիքին։
